शिर्डी | प्रतिनिधी
काही माणसे केवळ आपल्या कुटुंबाची नसतात, तर ती संपूर्ण समाजाची होऊन जातात. त्यांच्या प्रेमाला नात्यांच्या सीमा नसतात, त्यांच्या मायेची व्याप्ती शब्दांत मावणारी नसते आणि त्यांच्या सेवेला प्रसिद्धीची अपेक्षा नसते. अशीच हजारो लेकींच्या आयुष्यात आईची माया फुलविणारी, गोरगरीब कुटुंबांच्या दुःखावर मायेची फुंकर घालणारी आणि सर्वधर्मीय ऐक्याचा दीप आपल्या कार्यातून तेवत ठेवणारी सुमित्रा काकी कैलासबापू कोते आज आपल्यातून निघून गेल्या आहेत. त्यांच्या निधनाची बातमी मनाला सुन्न करणारी असून, शिर्डीच्या सामाजिक जीवनातील मायेचा एक मोठा आधार हरपल्याची भावना प्रत्येकाच्या मनात निर्माण झाली आहे.
साईबाबांच्या पवित्र शिर्डीत आयुष्यभर माणुसकी, सेवाभाव आणि सामाजिक बांधिलकी जपणाऱ्या सुमित्रा काकींच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी सहजासहजी भरून निघणारी नाही. शिर्डीच्या प्रथम लोकनियुक्त महिला नगराध्यक्षा आणि श्री साईबाबा संस्थानच्या माजी विश्वस्त म्हणून त्यांनी सार्वजनिक जीवनात आपला ठसा उमटविला; परंतु त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख होती ती म्हणजे हजारो मुलींना स्वतःची लेक मानून त्यांचे कन्यादान करणारी एक ममतामयी माता!
२५ वर्षे… २५०० लेकी… आणि मायेचा अथांग सागर!
सन २००१ मध्ये कैलासबापू कोते आणि सुमित्रा काकी यांनी सर्व धर्मीय सामुदायिक विवाह सोहळाच्या माध्यमातून समाजसेवेचा एक अनोखा अध्याय सुरू केला. गोरगरीब आई-वडिलांच्या डोळ्यांत मुलीच्या लग्नाची चिंता असते, संसार उभा करण्यासाठी लागणाऱ्या पैशांची विवंचना असते आणि आपल्या लेकीचे लग्न सन्मानाने व्हावे, ही त्यांच्या मनातील एकमेव इच्छा असते. ही वेदना सुमित्रा काकींनी केवळ समजून घेतली नाही, तर ती स्वतःची समजून त्या कुटुंबांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या राहिल्या.
गेल्या २५ वर्षांत या सामुदायिक विवाह सोहळ्यातून सुमारे २५०० जोडपी विवाहबंधनात अडकली. या प्रत्येक विवाहामागे एका कुटुंबाच्या चेहऱ्यावर उमटलेला आनंद होता, एका आई-वडिलांच्या मनावरील चिंतेचे ओझे हलके झाले होते आणि एका नव्या संसाराला मायेच्या आशीर्वादाची शिदोरी मिळाली होती.
२५०० मुलींचे कन्यादान करणे ही केवळ एक संख्या नाही; तो एका स्त्रीच्या विशाल हृदयाचा, तिच्या निःस्वार्थ प्रेमाचा आणि आयुष्यभर जपलेल्या माणुसकीचा इतिहास आहे.
या विवाह सोहळ्यात वधू-वरांना विवाहाचे पोशाख, वधूला सोन्याचे मंगळसूत्र आणि संसारोपयोगी साहित्य दिले जात असे. वऱ्हाडी मंडळींसाठी मिष्टान्न भोजन, वरांची घोड्यावरून मिरवणूक आणि पारंपरिक थाटामाटात विवाह सोहळा पार पडत असे. मात्र, या सर्व सोहळ्यांमध्ये सर्वाधिक मोलाचे होते ते सुमित्रा काकींच्या हातून मिळणारे मायेचे आशीर्वाद!
विवाहानंतर आपल्या संसारात रमलेल्या त्या हजारो लेकींच्या मनात आजही सुमित्रा काकींच्या प्रेमळ आठवणी असतील. कित्येक मुलींसाठी त्या केवळ कन्यादान करणाऱ्या महिला नव्हत्या, तर माहेरच्या मायेची जाणीव करून देणाऱ्या आई होत्या. आज त्यांच्या निधनाची बातमी समजल्यावर अनेकांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले असतील. ज्यांच्या हातून आयुष्याच्या नव्या प्रवासाला आशीर्वाद मिळाला, त्या मायेच्या हातांचा स्पर्श आता पुन्हा अनुभवता येणार नाही, ही जाणीव मनाला चटका लावणारी आहे.
‘सबका मालिक एक’ हा विचार कृतीतून जगणारी माता!
साईबाबांनी संपूर्ण जगाला दिलेला ‘सबका मालिक एक’ हा मानवतेचा संदेश सुमित्रा काकींनी आपल्या सामाजिक कार्यातून प्रत्यक्षात उतरविला. जात, धर्म, पंथ आणि आर्थिक परिस्थिती यांचे भेद बाजूला ठेवून विविध समाजांतील वधू-वरांना एकाच व्यासपीठावर विवाहबंधनात बांधण्याचे कार्य त्यांनी केले. त्यांच्या सामुदायिक विवाह सोहळ्याने सामाजिक एकतेचा, बंधुभावाचा आणि सर्वधर्मसमभावाचा अनोखा आदर्श निर्माण केला.
‘बेटी बचाव, बेटी पढाव’, मुलगा-मुलगी समानता, स्त्रीजन्माचा सन्मान आणि अनावश्यक विवाहखर्चाला आळा, असे महत्त्वपूर्ण सामाजिक संदेशही या उपक्रमातून समाजापर्यंत पोहोचले. एका बाजूला गोरगरीब कुटुंबांना आधार मिळाला, तर दुसऱ्या बाजूला समाजाला माणुसकीचा नवा दृष्टिकोन मिळाला.
सुमित्रा काकींच्या कार्याचे खरे मोजमाप पदे, प्रतिष्ठा किंवा राजकीय यशात करता येणार नाही. त्यांच्या कार्याचे खरे मोजमाप त्या हजारो लेकींच्या डोळ्यांतील आनंदात, त्यांच्या संसारात नांदणाऱ्या सुखात आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या मनात निर्माण झालेल्या कृतज्ञतेत आहे.
पदापेक्षा माणुसकी मोठी मानणारे व्यक्तिमत्त्व!
शिर्डीच्या प्रथम लोकनियुक्त महिला नगराध्यक्षा आणि श्री साईबाबा संस्थानच्या माजी विश्वस्त म्हणून सुमित्रा काकींनी सार्वजनिक जीवनात योगदान दिले. मात्र, पदाचा मान राखण्यापेक्षा माणुसकीचा धर्म जपणे, समाजातील गरजू माणसाच्या दुःखात सहभागी होणे आणि गोरगरीब कुटुंबांना आधार देणे, हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख राहिली.
कैलासबापू कोते यांच्यासोबत त्यांनी उभा केलेला सामुदायिक विवाह सोहळा हा केवळ एक सामाजिक उपक्रम नव्हता, तर तो हजारो कुटुंबांच्या आयुष्यात आनंद निर्माण करणारा सेवायज्ञ होता. या सेवायज्ञातील त्यांचे योगदान काळाच्या ओघात विस्मरणात जाणारे नाही. कारण माणसाने केलेली पदांची कमाई काळानुसार मागे पडते; मात्र माणसांच्या मनात मिळवलेले प्रेम आणि आशीर्वाद कायम सोबत राहतात.
घरातील मायेची मूर्ती हरपली; हजारो लेकींचे माहेर पोरके झाले!
सुमित्रा काकींच्या निधनाने त्यांच्या कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. त्यांच्या पश्चात पती कैलासबापू कोते, मुले योगराज व धनराज, दोन सूनबाई, एक भाऊ असा मोठा परिवार आहे. आपल्या कुटुंबासाठी त्या प्रेम, आपुलकी आणि आधाराचे स्थान होत्या. कुटुंबीयांसाठी त्यांचे जाणे ही कधीही भरून न निघणारी हानी आहे.
मात्र, त्यांच्या कुटुंबापुरतेच हे दुःख मर्यादित राहिलेले नाही. ज्या हजारो मुलींना त्यांनी कन्यादान करून नव्या आयुष्याची सुरुवात करून दिली, त्या प्रत्येक लेकीच्या मनात आज माहेरच्या मायेची सावली हरपल्याची भावना दाटून येत असेल. त्यांच्या हातून कन्यादान झालेल्या प्रत्येक मुलीच्या आठवणीत सुमित्रा काकींचे प्रेम, आशीर्वाद आणि मायेचा स्पर्श कायमचा जिवंत राहील.
आज सुमित्रा काकी प्रत्यक्षात आपल्यात नाहीत; पण त्यांनी लावलेल्या सेवाभावाच्या रोपट्याचा वटवृक्ष झाला आहे. त्या वटवृक्षाच्या सावलीत हजारो संसार उभे राहिले, अनेक कुटुंबांच्या आयुष्यात आनंद फुलला आणि समाजाला एकतेचा संदेश मिळाला. हीच त्यांच्या जीवनकार्याची खरी पावती आहे.
सुमित्रा काकी, तुम्ही आज नजरेआड झालात; पण हजारो लेकींच्या हृदयातून कधीच दूर जाणार नाहीत. तुमच्या मायेची ऊब, तुमच्या सेवाभावाचा सुगंध आणि तुमच्या कार्यातून जपलेली माणुसकी पिढ्यान्‌पिढ्या स्मरणात राहील.
साईबाबांच्या चरणी एवढीच प्रार्थना की, दिवंगत सुमित्रा काकींच्या पवित्र आत्म्यास चिरशांती लाभो आणि कैलासबापू कोते यांच्यासह संपूर्ण कोते परिवाराला हे दुःख सहन करण्याचे बळ मिळो.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!
— विजय तुळशीराम कोते
अध्यक्ष साई निर्माण ग्रुप शिर्डी
